Uzmanlar T24’e yorumladı; Çavuşoğlu’nun Montrö açıklaması ne manaya geliyor, Türkiye ne yapabilir, Rusya neyi ‘savaş sebebi’ sayabilir?

bencede

New member
Ankara, Rusya’nın Ukrayna’daki işgalini Moskova’nın hücum buyruğunu vermesinin dördüncü gününde bir ‘savaş’ olarak nitelendirdi. Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, “Taraflar içinde önemli bir çatışma var. Bu bir askeri harekat değil, süreksiz bir-iki havadan atak değil, resmen savaş hali var şu anda ülkede” dedi ve şu biçimde devam etti: “Bu kurallarda da biz, olağan ki Montrö Mutabakatını uygulayacağız. Türkiye’nin taraf olmadığı bir savaş halinde, Türkiye, savaşın tarafı olan ülkelerin gemilerinin geçişine Boğaz’ı kapatabilir. Montrö Mukavelesi‘nin 19. unsuru sarih bir biçimde çok açık”.

Ankara’nın ‘savaş’ nitelendirmesini ve Çavuşoğlu’nun Montrö Boğazlar Mukavelesi, açıklamasını T24’e memleketler arası alakalar kolunda çalışan akademisyen Prof. Dr. Mensur Akgün, emekli büyükelçi ve eski Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yargıcı İstek Türmen, Rusya uzmanı Aydın Sezer ve Türkiye’nin önde gelen diplomasi analistlerinden Kadir Has Üniversitesi öğretim vazifelisi Soli Özel kıymetlendirdi. İsminin paylaşılmasını istemeyen bir diplomatik kaynak da, duruma ait değerlendirmede bulundu.

Prof. Dr Mensur Akgün, Çavuşoğlu’nun “Montrö’nün tüm kararlarını şeffaf biçimde uygulayacağız” açıklamasının büyük ölçüde ‘sembolik’ olduğunu düşündüğünü belirterek, “Hukuken kapalı lakin fiiliyatta açılabilecek olan bir uygulamaya geçiliyor” dedi. Mevcut durumun Rusya’nın Karadeniz’de işgali yürütebilecek kadar gemisi olduğuna işaret ettiğini belirten Akgün, “Pratikte bir manası olacağını düşünmüyorum; kapıları kapatmış olmak tesirli değil” diye konuştu. Sezer de Rusya’nın Karadeniz’de hayli fazla gemisi bulunduğuna dikkat çekerek, “Moskova yığdı bütün filoyu Karadeniz’e. Hatta tatbikatlar yaptı” diye konuştu.

İstek Türmen de Montrö Sözleşmesi’nin Türkiye’ye memleketler arası hukukta bir istisna olarak epeyce geniş yetkiler verdiğini söylemiş oldu ve “Eğer bu kontrat olmasaydı Türk Boğazları da Deniz Hukuku Sözleşmesi’ndeki Memleketler arası Boğazlardan Transit Geçiş Rejimi’ne tabi olacaktı; Türkiye hiç bir kelam sahibi olmayacak, Savaş ile ticaret gemilerinin geçişi birebir rejime tabi olacaktı” dedi. Türmen Montrö’nün milletlerarası hukuktaki istisnai istikametlerine değinerek, “Türkiye Montrö’nün hem uygulayıcısı birebir vakitte yorumlayıcısı. Yani kendi yorumunu yapıp ona göre uygulamayı düzenliyor” sözlerini kullandı.

Çavuşoğlu’nun boğazları Rus gemilerine kapatacaklarını söylemediğini vurgulayan Türmen, Montrö Sözleşmesi’nin 19. Maddesi’nin Ankara’ya bu hakkı tanıdığını lisana getirdi. Türmen de Rusya’nın Karadeniz’de yeteri kadar gemisi olduğunu söylerken, “Rusya’nın 15 gün öncesinden ihbarda bulunması gerekiyor savaş gemileri için. bu biçimde bir ihbar olursa Türkiye düşünecektir ne yapacağını” değerlendirmesinde bulundu.

“Bugün anladığım kadarıyla, yapılacak olan şey 19. Madde’nin 2. Paragrafı’nın uygulamaya konulmasıdır” diyen Akgün, “Fakat burada fazlaca çarçabuk kullanılabilecek bir istisna var” dedi. Montrö üzerine akademik çalışmaları da bulunan Akgün, Rusya’nın Karadeniz filosundaki gemilerinin üslerine dönebileceğini; yahut ‘tamirat’ üzere münasebetlerle Karadeniz’den çıktıktan daha sonra tekrar üssüne geri gelebileceğini söylemiş oldu. Akgün, “Bildiğim kadarıyla bu istisnalar beyan aslına dayanıyor” diye konuştu.

Sezer beraberinde Türkiye’nin Montrö kapsamında Soğuk Savaş periyodunda bile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ne ve çabucak sonrasında Rusya’ya esnek davrandığını belirtti. Sezer, “Karadeniz’e bağlı bir denizaltının yalnızca tamir görme gayesi ile boğazlardan geçip, tamirden daha sonra geri gelmesi – doğal onun bir müddetsi, vakti var- olanaklıyken, biz Rusya’nın bütün denizaltılarına bu maksatla müsaade verdik. Orada 6 ay-1 sene çalıştılar, daha sonra da geri döndüler tamirat yapıldı diye. Bir de bir daha bir istisna var, dışarıda bir denizaltı inşa ettirip, alıp Karadeniz filosuna monte edecekse o da bilakis Karadeniz’e gelebiliyor. Biz Rusya’ya hepsinde esnek davrandık” diye konuştu.


Montrö’nün 19. unsuru nedir?

“Savaş vaktinde, Türkiye savaşan değilse, savaş gemileri 10. unsurdan 18. hususa kadar olan unsurlarda belirtilen şartlarla tıpkı şartlar ortasında, Boğazlar’da tam bir geçiş ve gidiş-geliş (ulaşım) özgürlüğünden yararlanacaklardır.

tıpkı vakitte, savaşan rastgele bir Devletin savaş gemilerinin Boğazlar’dan geçmesi yasak olacaktır; şu kadar ki, işbu Mukavelenin 25. hususunun uygulama alanına giren durumlarla, hücuma uğramış bir Devlete, Milletler Cemiyeti Misakı çerçevesi ortasında yapılmış, bu Misak’ın 18. unsuru kararları uyarınca kütüğe yazılmış (tescil edilmiş) ve yayımlanmış, Türkiye’yi bağlayan bir karşılıklı yardım andlaşması mucibince yapılan yardım durumları bunun haricinde kalmaktadır.

Üstteki fıkrada öngörülen kural dışı durumlarda, 10. unsurdan 18. unsura kadar olan hususlarda belirtilen kısıtlamalar uygulanamayacaktır. Üstteki 2. fıkrada konulmuş geçiş yasağına rağmen, Karadeniz’e kıyıdaş olan ya da olmayan savaşan Devletlere ilişkin olup da bağlama limanlarından ayrılmış bulunan savaş gemileri, bu limanlara dönebilirler.

Savaşan Devletlerin savaş gemilerinin Boğazlar’da rastgele bir elkoymaya girişmeleri, denetleme (ziyaret) hakkı uygulamaları ve öbür rastgele bir düşmanca aksiyonda bulunmaları yasaktır.


“Montrö’yü tartışmaya açmak katiyetle Rusların da işine gelmez”

Türkiye, savaşın başlangıcından bu yana Rusya’nın atılımlarını kınasa ve açıkça Batı ittifakından yana bir tutum khalbuki da bir noktada istikrar siyasetini sürdürmek istediğine dair de sinyaller veriyordu. Pazar günü yapılan açıklamalardan daha sonra Rusya’nın Türkiye’ye yönelik bir karşı atılım yapıp yapmayacağı da merak konusu oldu.

Bahsin “hassasiyeti” niçiniyle isminin paylaşılmamasını isteyen bir diplomatik kaynak, Montrö’nün Türkiye’ye boğazlarında tam hakimiyet tanıdığını vurguladı ve Rusya’nın “durumu savaş olarak nitelendirip nitelendirmemesinin bir ehemmiyeti olmayacağını” vurguladı.

T24’e konuşan kaynak, Montrö’nün Karadeniz’e kıyıdaş olmayan ülkelerin gemilerinin Karadeniz’e girmesine dair birfazlaca kısıtlama getirdiğine dikkat çekerek, “Bu mutabakat Rusya’nın da haklarını koruyan bir muahede. ötürüsıyla Moskova’nın sert bir çıkış yapacağını düşünmüyorum. Montrö’yü tartışmaya açmak katiyetle onların da işine gelmez” diye konuştu.

Soli Özel de, “Ruslar, Montrö’nün uygulanmasından epeyce Ukrayna’daki durumun ‘savaş’ olarak nitelendirilmesinden şad olmayacaktır. Zira kendileri bunu savaş olarak kabul etmiyorlar” dedi.

Türmen: Bu konjonktürde Türkiye’nin yapabileceği en gerçek şey Montrö’yü uygulamak

İstek Türmen, “Bu mukaveleyi uygulamak, Türkiye’nin yapabileceği en yanlışsız şey bu konjonktürde. Yani fakat mukaveleyi epeyce titiz halde uygularsa oluşacak memleketler arası baskılardan kendini koruyabilir “ değerlendirmesinde bulundu. Akgün de emsal bir formda, “Bence yanlışsız yapılıyor. Montrö bizim açımızdan kıymetli bir mutabakat. Yani ‘savaş’ tarifi üzerinden gidecek olsaydık büyük ihtimalle memleketler arası baskılara maruz kalacaktık” diye konuştu.

“Ukrayna’ya akın anından bu yana geçen dört günlük süreçte Türkiye için resmen savaş tehdidi vardı ve bu durumda gemilerin geçişi büsbütün Türkiye’nin inisiyatifi altındaydı” diyen Sezer, “Ankara bu dört günlük süreçte Türkiye’nin egemenliği ile ilgili bahiste bir adım atmadı. En kritik ve hassas devir buydu, yani savaş tehlikesi tehdidi vardı” değerlendirmesinde bulundu. Sezer, bunun hakkında potansiyel iki münasebet sundu:

“A) Türkiye bir tehdit algılamadığı için uygulamamış olabilir.
B) Algılamasına karşın taraf olmamak için uygulamamış olabilir. “


Sezer, “Türkiye’nin vakte oynayarak epeyce kritik bir müddetyi problemsiz atlattığı kanaatindeyim” dedi ve Rusya’nın bugüne kadar Türkiye’nin Montrö uygulamalarından Gürcistan savaşı da dahil hiç rahatsız olmadığını söz etti.

Sezer: Üçüncü ülkelerin Karadeniz’e sokulması savaş sebebi olur

Sezer, Türkiye NATO üyesi bir ülke olarak Fransa ve İngiltere üzere üçüncü ülke gemilerinin geçişine esneklik gösterirse veye Montrö haricinde bir uygulama yaparsa bunun Rusya ve Türkiye içinde epeyce büyük tansiyona sebep olacağını; ve hatta Moskova’nın bunu savaş sebebi sayabileceğini belirtti. Sezer, “Türkiye üçüncü ülke savaş gemilerini Karadeniz’e bırakmaya başlarsa, bu Rusya söylemese bile savaş sebebi olur aslına bakarsanız. Yalnızca Türkiye değil, o gemilerin bayrağına karşı da savaş sebebi olur” değerlendirmesinde bulundu:

“Yarın hangi maddeyi uygularsa uygulasın Türkiye, ister ‘savaştayım’ desin, ister ‘savaş tehdidi’, ister ‘savaştayız fakat ben taraf değilim’ desin… Kıyıdaş olmayan üçüncü ülkelerin savaş gemileri kelam konusu olduğu vakit Türkiye barış rejimini uygulamaya kalkarsa bile; yani ‘savaş var ama ben savaşta değilim, İngiliz gemisi şu müddet içerisinde Karadeniz’de dolaşacak, bırakıyorum. esasen 15 gün önce de müsaade aldı benden’ falan derse bile bunları Rusya asla kabul etmez. esasen külfet çıkarsa buradan çıkacak”.

Özel: Rusya’nın meskendeki hesabı çarşıya uymadı

Pazar gününün dikkat çeken açıklamalarından biri de Putin’in Rus Nükleer Caydırıcı Kuvvetleri’ne ‘yüksek alarma’ geçme buyruğu vermesi oldu. Soli Özel, bu açıklamayı “büyük bir çaresizliğin dışavurumu” olarak gördüğünü belirterek, “Yani askerini Ukrayna’ya soktun, bir daha sonraki basamakta ‘nükleer silah kullanma ihtimalim var onun için orduma haber gönderdim’ diyorsun. Ortada hiç bir kademe yok” tabirlerini kullandı.

“Moskova’nın meskendeki hesabının çarşıya uymadığını” söz eden Özel, “Rus yanlıları darbe yapıp idaresi ele geçirmedi, Rus ordusu anladığım kadarıyla gayelerine ulaşmakta zorluk çekiyor. İki gün evvel Kiev’in merkezine 10 kilometre mesafedeydiler, o 10 kilometreyi bir türlü kat edemediler” dedi. Rusya’nın yalnızlaştığını vurgulayan Özel, Moskova’nın son senelerda yakın müttefiki haline gelen Çin’in bile atak sonucundan şad olmadığını düşündüğünü aktardı.

Özel, “Bence Ruslar açısından da durum epeyce değişti. Belarus hududunda bir toplantı yapılıyor olması bir evvelki duruma bakılırsa fazlaca farklı bir noktada olduğumuzu gösteriyor diye düşünüyorum” dedi.
 
Üst